Czołgowe peryskopy panoramiczne

Panoramiczny_celownik_1m

Panoramiczny przyrząd obserwacyjno-celowniczy. Rysunek pochodzi z radzieckiej książki „Tank” (Танк). Autorzy książki to A. Antonow, E. Magidowicz, B. Artamanow. Książka została wydana w 1947 roku.

 

Czołg jest pojazdem wewnątrz którego nie ma zbyt wiele miejsca. Jednocześnie dobrze aby chociaż dowódca czołgu mógł prowadzić obserwację okrężną (rozglądać się dookoła) bez wystawiania głowy przez właz. Obserwację okrężną można zapewnić poprzez zastosowanie wieżyczki obserwacyjnej dowódcy wyposażonej w wieniec szczelin obserwacyjnych bądź peryskopów, bądź poprzez zastosowanie obrotowego peryskopu. Jednak jeśli członek załogi siedzący przodem do kierunku jazdy chciał by zobaczyć co dzieje się z tyłu wozy przy pomocy wieżyczki obserwacyjnej bądź zwykłego obrotowego peryskopu, musiał by obrócić się o 180 stopni (a przynajmniej swoją głowę), a takie zadanie może być trudne do wykonania w ciasnym wnętrzu czołgu bądź innego wozu bojowego. Oczywiście, jeśli założyć że dowódca siedzi we wnętrzu obrotowej wieży czołgu, obrót wieży do tyłu powinien umożliwić dowódcy zobaczenie co dzieje się z tyłu pojazdu, ale obracanie do tyłu wieży czołgu aby zobaczyć co dzieje się z tyłu wozu to rozwiązanie raczej niepraktyczne. Stąd też polski konstruktor, Rudolf Gundlach, opracował obrotowy peryskop odwracalny. Peryskop tego typu umożliwia zobaczenie co dzieje się z tyłu wozu bez obracania się o 180 stopni. Obiektyw peryskopu odwracalnego może być skierowany zarówno w tę samą stroną w którą skierowane są oczy użytkownika peryskopu (wtedy użytkownik peryskopu widzi co dzieje się z przodu), jak i w przeciwną stronę w stosunku do tej w którą skierowane są oczy użytkownika peryskopu (wtedy użytkownik widzi co dzieje się z tyłu). Strona w którą skierowany jest obiektyw może zostać zmieniona przy pomocy manipulatora umieszczonego we wnętrzu wozu, stąd też jeśli użytkownik peryskopu odwracalnego patrzy do przodu, a chce zobaczyć co dzieje się z tyłu wozu, nie musi wychodzić na zewnątrz pojazdu aby przestawić obiektyw peryskopu, bowiem wystarczy że użyje manipulatora (manipulotor stanowił element peryskopu odwracalnego). Jednak aby użytkownik peryskopu odwracalnego mógł zobaczyć co dzieje się z boku pojazdu, musi on obrócić całe urządzenie, łącznie z okularem peryskopu, a tym samym obrócić głowę. Ogólnie rzecz biorąc, obrotowy peryskop odwracalny umożliwia sprawdzenie co dzieje się z tyłu pojazdu bez odwracania głowy, ale nie umożliwia rozglądania się dookoła bez zmiany położenia głowy. Istnieją jednak urządzenia umożliwiające rozglądanie się dookoła czołgu bez zmiany położenia głowy. Tego typu urządzenia, określane mianem panoramicznych przyrządów obserwacyjnych, stosowano już w okresie drugiej wojny światowej, choć wtedy panoramiczne przyrządy obserwacyjne stosowane były głównie w czołgach radzieckich. Tutaj zaznaczę że w mojej ocenie radzieckie drugowojenne panoramiczne przyrządy obserwacyjne były w mojej ocenie dość zaawansowaną formą peryskopu, stąd też w dalszej części wpisu będę określaj je mianem peryskopów panoramicznych. Spotkałem się z opinią zgodnie z którą Sowieci stosowali peryskopy panoramiczne bowiem w dwuosobowych wieżach czołgów radzieckich dowódca był jednocześnie działonowym (układ dowódca/działonowy, drugim wieżowym członkiem załogi był ładowniczy). Mam jednak wątpliwości czy peryskopy panoramiczne faktycznie pojawiły się w czołgach radzieckich ze względu na dowódcę pełniącego rolę działonowego. Otóż z tego co wiem początkowo w dwuosobowych wieżach radzieckich czołgów lekkich T-26 stosowano podział zadań w którym dowódca pełnił rolę ładowniczego (układ dowódca/ładowniczy), a drugim członek załogi wieży był działonowym, dopiero później Sowieci przeszli na system w którym dowódca był jednocześnie działonowym, a drugim członkiem załogi wieży był ładowniczy. Jednocześnie peryskopy panoramiczne pojawiły się w czołgach T-26 już w czasie kiedy stosowano w tym wozie rozwiązanie z dowódcą pełniącym jednocześnie rolę ładowniczego. Podobnie peryskopy panoramiczne stosowano w radzieckich drugowojennych czołgach ciężkich KW, choć miały one trzyosobową wieżę w której dowódca nie pełnił roli działonowego. Z drugiej jednak strony, uważam że Sowieci długo trzymali się czołgowych peryskopów panoramicznych ze względu na dowódcę pełniącego jednocześnie rolę działonowego. Otóż Sowieci stosowali peryskop panoramiczny dowódcy nie tylko w czołgach w których jedynym przyrządem obserwacyjnym umożliwiającym dowódcy obserwację okrężną był peryskop panoramiczny (czołgi T-26, BT, wiele egzemplarzy czołgu T-34/76*), ale również w czołgach które miały inne urządzenie zapewniające dowódcy obserwację okrężną. Przykładowo w tych egzemplarzach czołgu T-34/76 które miały wieżyczkę obserwacyjną, dowódca mógł rozglądać się dookoła przy pomocy szczelin obserwacyjnych wieżyczki i przy pomocy obrotowego peryskopu odwracalnego MK-4 umieszczonego na wieżyczce obserwacyjnej (peryskop ten był pochodną polskiego peryskopu odwracalnego skonstruowanego przez Rudolfa Gundlacha). Jednocześnie czołgi T-34/76 wyposażone w wieżyczkę obserwacyjną nadal miały peryskop panoramiczny dowódcy. Podobnie bardzo wczesne egzemplarze czołgu T-34/85, wyposażone jeszcze w armatę D-5T, miały zarówno wieżyczkę obserwacyjną wyposażoną dodatkowo w peryskop odwracalny MK-4, jak i peryskop panoramiczny dowódcy. Tutaj zaznaczę że zarówno czołgi T-34/76 (również egzemplarze z wieżyczką obserwacyjną), jak i bardzo wczesne czołgi T-34/85 (wyposażone w armatę D-5T), miały wieżę dwuosobową z dowódcą pełniącym jednocześnie rolę działonowego i drugim członkiem załogi pełniącym rolę ładowniczego. Natomiast po wprowadzeniu czołgu T-34/85 w wersji z armatą ZiS-S-53, który miał trzyosobową wieżę z dowódcą, działonowym i ładowniczym, zaprzestano stosowania peryskopu panoramicznego przeznaczonego dla dowódcy bądź innego członka załogi. T-34/85 z armatą ZiS-S-53 miał urządzenia zapewniające obserwację okrężną, ale były to obrotowe peryskopy odwracalne i wieżyczka obserwacyjna, a nie peryskopy panoramiczne. Biorąc pod uwagę że Sowieci zaprzestali stosowania w czołgach T-34 peryskopu panoramicznego nie wraz z wprowadzeniem wieżyczki obserwacyjnej wyposażonej dodatkowo w obrotowy peryskop odwracalny MK-4, ale wraz z wprowadzeniem wieży trzyosobowej, można według mnie uznać że Sowieci długo stosowali peryskopy panoramiczne ze względu na dwuosobowe wieże z dowódcą pełniącym jednocześnie rolę działonowego.

Peryskopy panoramiczne stosowane w czołgach radzieckich miały jeden nieruchomy okular umieszczony we wnętrzu czołgu (były to przyrządy jednookularowe) i jeden obiektyw umieszczony w obrotowej głowicy znajdującej się na zewnątrz czołgu. Powiększenie owych przyrządów wynosiło około 2,5 x, a pole widzenia około 26° (podane pole widzenia nie uwzględnia tego że głowica peryskopu mogła się obracać, co dawało możliwość prowadzenia obserwacji okrężnej). Zakładając że dany egzemplarz peryskopu panoramicznego przeznaczony był dla siedzącego we wnętrzu wieży dowódcy pełniącego jednocześnie rolę działonowego, okular peryskopu panoramicznego znajdował się przed działonowym, obok okularu celownika teleskopowego, a zawierająca obiektyw głowica peryskopu panoramicznego znajdowała się na dachu wieży, przed umieszczonym na wieży włazem. Użytkownik peryskopu panoramicznego chcąc rozglądać się dookoła musiał obracać korbką lub pokrętłem umieszczonym we wnętrzu wozu. Korbka lub pokrętło stanowiły część peryskopu panoramicznego, przy czym to czy peryskop miał korbkę, czy pokrętło, zależało od modelu peryskopu. Obracanie korbki bądź pokrętła powodowało obracanie się głowicy peryskopu wyposażonej w obiektyw. Jednocześnie wraz z obracaniem się głowicy z obiektywem, znajdujący się we wnętrzu wozu okular peryskopu nie obracał się, co umożliwiało rozglądanie się dookoła bez zmiany położenia głowy. Peryskop panoramiczny miał wskaźnik ze skalą pokazującą w którą stronę obrócona jest głowica peryskopu względem okularu, a tym samym względem wieży (wskaźnik dotyczący płaszczyzny poziomej). Wskaźnik ten umieszczony był powyżej okularu, tym samym skala nie był widoczna podczas obserwacji otoczenia przez okular. Aby sprawdzić jak obrócona jest głowica peryskopu, trzeba było na chwilę oderwać wzrok od okularu. Jednocześnie peryskop panoramiczny, a przynajmniej niektóre jego modele, miały manipulator umożliwiający natychmiastowy powrót głowicy, a tym samym obiektywu, do położenia na wprost (położenie umożliwiające obserwację otoczenia znajdującego się przed głową obserwatora). Radzieckie peryskopy panoramiczne występowały zarówno jako urządzenia pełniące jedynie rolę przyrządu obserwacyjnego, jak i jako urządzenia pełniące rolę przyrządu obserwacyjno celowniczego. W tych peryskopach które pełniły jedynie rolę przyrządu obserwacyjnego, ruch obiektywu w pionie (patrzenie do góry i na dół) możliwy był dzięki umieszczonej we wnętrzu wozu rączce. Natomiast w tych peryskopach które pełniły rolę przyrządu obserwacyjno celowniczego (panoramicznego celownika peryskopowego), ruch obiektywu w pionie (patrzenie do góry i na dół) możliwy był poprzez ruch armaty w pionie. To znaczy, jeśli radziecki czołg miał peryskop panoramiczny pełniący rolę celownika peryskopowego, to aby spojrzeć w górę, należało przy pomocy pokrętła mechanizmu podniesieniowego armaty unieść koniec lufy armatniej, natomiast aby spojrzeć w dół, trzeba było przy pomocy pokrętła mechanizmu podniesieniowego armaty opuścić koniec lufy armatniej. Po prostu w radzieckich panoramicznych przyrządach obserwacyjno celowniczych, mechanizm zapewniający ruch obiektywu w pionie, sprzężony był z jarzmem armaty. Ruch obiektywu w pionie nie powodował ruchu okularu (tym samym radzieckie panoramiczne przyrządy optyczne pod tym względem przypominały teleskopowe celowniki przegubowe). Oprócz wspomnianego już wskaźnika ze skalą pokazującą w którą stronę obrócona jest głowica przyrządu (skala dotycząca płaszczyzny poziomej), radzieckie panoramiczne przyrządy optyczne miały skalę pokazującą jak skierowany jest obiektyw w płaszczyźnie pionowej. Skala dotycząca płaszczyzny pionowej, podobnie jak ta dotycząca płaszczyzny poziomej, nie była widoczna podczas patrzenia przez okular przyrządu. Aby ową skalę zobaczyć należało na chwilę oderwać wzrok od okularu.

Wśród radzieckich czołgów z peryskopem bądź peryskopami panoramicznymi, większość miała dwuosobową wieżę z dowódcą pełniącym jednocześnie rolę działonowego (większość egzemplarzy czołgu lekkiego T-26, czołgi szybkie BT, czołgi średnie T-34/76). W tych radzieckich czołgach gdzie zastosowano dwuosobową wieżę z układem dowódca/działonowy, zazwyczaj był jedynie jeden peryskop panoramiczny, przeznaczony dla dowódcy. Przynajmniej w T-34/76 peryskop panoramiczny przeznaczony dla dowódcy/działonowego zazwyczaj był przyrządem obserwacyjno celowniczym (panoramicznym celownikiem peryskopowym). Wśród radzieckich czołgów charakteryzujących się dwuosobową wieżą i jednocześnie układem dowódca/działonowy, oprócz egzemplarzy z jednym peryskopem panoramicznym, występowały wozy z umieszczonymi na wieży dwoma peryskopami panoramicznymi, z czego jeden przeznaczony był dla dowódcy/działonowego, a drugi dla ładowniczego. Peryskop panoramiczny przeznaczony dla ładowniczego mógł pełnić jedynie rolę przyrządu obserwacyjnego.

Jak już wspomniano, radzieckie panoramiczne przyrządy optyczne były jednookularowe. Oznacza to że przy ich pomocy można było prowadzić obserwację jedynie przy użyciu jednego oka. Zastosowanie jednookularowego przyrządu optycznego jako przyrządu obserwacyjnego może wydawać się nieco ekstrawaganckim rozwiązaniem, jednak z tego co wiem jednookularowość to standardowa cecha w przypadku przyrządów panoramicznych. Dodam że panoramiczny przyrząd obserwacyjno celowniczy PERI R17 zastosowany w zachodnioniemieckim zimnowojennym czołgu Leopard 2 (wóz wprowadzony do uzbrojenia na przełomie lat 70. i 80.) również jest przyrządem jednookularowym. Przy czym zarówno pod względem powiększenia, jak i pod względem pola widzenia, PERI R17 przypomina radzieckie panoramiczne drugowojenne przyrządy optyczne (PERI R17 ma powiększenie 2 x oraz pole widzenia wynoszące 27°, radzieckie przyrządy miały powiększenie 2,5 x oraz pole widzenia 26°). Oczywiście, pod wieloma innymi względami PERI R17 jest przyrządem znacznie bardziej zaawansowanym od radzieckich panoramicznych przyrządów z okresu drugiej wojny światowej.

Można zastanawiać się jak bardzo jednookularowość radzieckich drugowojennych panoramicznych przyrządów optycznych utrudniała ocenę odległości, jednak warto zauważyć że radzieckie panoramiczne przyrządy obserwacyjno celownicze miały widoczną podczas prowadzenia obserwacji siatkę celowniczą. Również radzieckie panoramiczne przyrządy obserwacyjne miały widoczną podczas prowadzenia obserwacji siatkę (choć w tym przypadku raczej nie pełniła ona roli siatki celowniczej). Jednocześnie o ile jednookularowość to cecha która utrudnia ocenę odległości (względem przyrządów dwuokularowych), to widoczna podczas patrzenie przez okular siatka powinna ocenę odległości ułatwiać (względem przyrządów optycznych bez jakiejkolwiek siatki).

Dodam że według mnie nawet te radzieckie peryskopy panoramiczne które pełniły między innymi rolę celownika peryskopowego (panoramiczne celowniki peryskopowe), były w mojej ocenie przede wszystkim urządzeniami zapewniającymi obserwację okrężną, bowiem praktycznie wszystkie czołgi radzieckie, również te z panoramicznych przyrządem obserwacyjno celowniczym, wyposażone były w celownik teleskopowy, umożliwiający celniejsze prowadzenie ognia względem strzelania przy użyciu panoramicznego celownika peryskopowego.

Po zakończeniu produkcji czołgu T-34/76, co nastąpiło w 1944 roku, czołgowe panoramiczne przyrządy optyczne zniknęły na wiele lat (napisałem o T-34/76, bowiem zakończenie produkcji czołgu T-34/76 nastąpiło później niż zakończenie produkcji T-34/85 w wersji z armatą D-5T). Jednak po wielu latach powróciły, czego przykładem wspomniany już czołg Leopard 2 wyposażony w panoramiczny przyrząd optyczny PERI R17.

 

*Zdaję sobie sprawę z tego że oznaczenie T-34/76 nie jest oryginalnym radzieckim oznaczeniem. Sowieci czołgi T-34 wyposażone w armatę kalibru 76,2 mm nazywali po prostu T-34, a czołgi T-34 z armatą kalibru 85 mm określali mianem T-34-85. Jednak aby nie pisać za każdym długiego wyrażenia „T-34 z armatą kalibru 76,2 mm”, a jednocześnie aby było wiadomo o jaką wersję czołgu T-34 mi chodzi, postanowiłem zastosować oznaczenie T-34/76.

 

 

 

Panoramiczny_celownik_2m

Celownik panoramiczny. Rysunek pochodzi z książki „Czołg” (autorzy: A. Antonow, B. Artamanow, B. Korobkow i E. Magidowicz, Wydawnictwo MON, rok wydania: 1957). Oryginalna, radziecka wersja książki, wydana została w 1954 roku, pod tytułem „Tank” (Танк).

Reklamy
Czołgowe peryskopy panoramiczne

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s