Zasilanie taśmowe, część 1

tasma

Powyższy grafika przedstawia różne typy taśmy amunicyjnej widoczne od tyłu. Rysunek oznaczony cyfrą „1” przedstawia taśmę sztywną (tackę). Rysunek oznaczony cyfrą „2” przedstawia taśmę półsztywną (kilka elastycznie połączonych ze sobą „tacek”). Rysunek oznaczony cyfrą „3” przedstawia taśmę elastyczną.

 

Obok wymiennych magazynków, zasilanie przy pomocy taśmy amunicyjnej jest jednym z najczęściej spotykanych rozwiązań w automatycznej broni strzeleckiej. Postanowiłem stworzyć więc wpis dotyczący zasilania taśmowego. Taśma amunicyjna może występować pod postacią taśmy sztywnej (tak zwana tacka), półsztywnej (kilka elastycznie połączonych ze sobą tacek), bądź elastycznej. Taśmy sztywne i półsztywne zanikły już wiele lat temu, od dawna dominują taśmy elastyczne. Wczesne taśmy elastyczne były taśmami parcianymi (taśmy wykonane z materiału), jednak już wiele tat temu taśmy parciane zostały wyparte przez taśmy metalowe. Elastyczne taśmy amunicyjne mogą być ciągłe, segmentowe, bądź rozsypne. Elastyczna taśma ciągła podczas strzelania wychodzi przez okno wylotowe taśmy, przy czym jeśli taśma ciągła nie zostanie całkowicie zużyta, to przy przenoszeniu załadowanej broni zużyty (pusty) odcinek taśmy wystający z okna wylotowego taśmy będzie ciągnął się za bronią. Stąd też ciągła taśma amunicyjna może mieć negatywny wpływ na ergonomią przy przenoszeniu broni. Taśmy parciane zazwyczaj były taśmami ciągłymi, istnieją również metalowe ciągłe taśmy amunicyjnej. Taśma segmentowa składa się natomiast z dwóch lub więcej ciągłych odcinków (segmentów) połączonych ze sobą przy pomocy naboju. Stąd też jeśli broń zasilana jest przykładowo z taśmy segmentowej złożonej z dwóch odcinków po 50 naboi każdy, to po wystrzeleniu 50 pocisków zużyty 50 nabojowy odcinek odpadnie od broni, co ułatwi przenoszenie załadowanej broni. Taśmy segmentowe zazwyczaj są taśmami metalowymi. Istnieją również taśmy rozsypne, gdzie każdy nabój ma własne ogniwko łączone z innym ogniwkiem przy pomocy naboju. Stąd też podczas strzelania z broni zasilanej taśmą rozsypną przez okno wylotowe taśmy wylatują jedynie zużyte ogniwka. Taśma rozsypna bardzo ułatwia przenoszenie załadowanej broni, bowiem za bronią nie ciągnie się ani zużyta taśma amunicyjna (sytuacja występująca przy taśmie ciągłej), ani zużyty segment taśmy amunicyjnej (sytuacja występująca przy taśmie segmentowej). Taśmy rozsypne często traktowane są jako taśmy jednorazowe. Zużytą taśmę segmentową można poskładać i użyć ponownie, ale wtedy wzrasta ryzyko zacięć. Taśmy amunicyjne, niezależnie od tego jaki typ taśmy elastycznej reprezentują, mogą mieć ogniwka otwarte bądź zamknięte. Jeśli taśma ma ogniwka otwarte, to możliwe że tego typu taśma przeznaczona jest do broni o dosyłaniu bezpośrednim (choć dobrze pamiętać że istnieją wzory broni o dosyłaniu pośrednim wykorzystujące taśmę amunicyjną o ogniwkach otwartych). Natomiast jeśli taśma ma ogniwka zamknięte, to tego typu taśma na pewno przeznaczona jest do broni o dosyłaniu pośrednim. Elastyczna taśma amunicyjna może być puszczona luzem, bądź znajdować się w pojemniku na taśmę, przy czym pojemnik na taśmę może być przymocowany do broni, bądź położony obok broni. Zazwyczaj pojemniki na taśmę o mniejszych wymiarach mocowane są do broni (przykładowo 100 nabojowa skrzynka amunicyjna radzieckiego uniwersalnego karabinu maszynowego PK), a pojemniki o większych wymiarach stawiane są obok broni (przykładowo 200 nabojowa skrzynka amunicyjna do ukaemu PK). Pojemnik na taśmę może mieć zarówno postać metalowej bądź plastikowej skrzynki, jak i worka wykonanego z elastycznego materiału. Najczęściej stosowane pojemniki na taśmę mają kształt prostopadłościenny bądź owalny (bębnowy). Zazwyczaj w pojemnikach prostopadłościennych taśma ułożona jest wężowato, natomiast w pojemnikach owalnych ułożona jest spiralnie. Co ciekawe, przy wężowatym ułożeniu naboi w pojemniku zastosowanym przy broni z dosyłaniem bezpośrednim, podczas układania taśmy w skrzynce trzeba tak taśmę układać, aby po położeniu taśmy na donośniku broni taśma znajdowała się otwartą częścią ogniwek do dołu. Jeśli broń ma dosyłanie bezpośrednie a taśma będzie położona na donośniku broni otwartą częścią ogniwek do góry, to zamek nie będzie w stanie pobrać naboju z taśmy, co uniemożliwi działanie broni. Pojemnik na taśmę z wężowatym ułożeniem naboi ma tutaj sporo do rzeczy, bowiem jeśli taśma zostanie ułożona w takim pojemniku w nieprawidłowy sposób, to może być trudne ułożenie taśmy na donośniku broni tak, aby znajdowała się otwartą częścią ogniwka do dołu. Zasilanie taśmowe komplikuje konstrukcję broni względem zasilania z wymiennych magazynków, jednak zasilanie taśmowe ma pewne zalety, szczególnie dobrze widoczne w broni o dużej szybkostrzelności praktycznej. Jedna z zalet taśmy amunicyjnej to względna łatwość skonstruowania pojemnika na taśmę o dużej pojemności. Skonstruowanie praktycznego pojemnika mieszczącego taśmę na 100 bądź 200 naboi nie stanowi dużego problemu, natomiast trudno skonstruować sensowny magazynek wymienny mieszczący 100 naboi. Jednocześnie magazynki o dużej pojemności, przykładowo magazynki bębnowe bądź talerzowe, często charakteryzują się skomplikowaną konstrukcją i dużą masą. Inna istotna zaleta taśmy amunicyjnej to dobry stosunek pojemności do masy. Przykładowo 500 naboi przenoszone w taśmach amunicyjnych będzie miało najpewniej mniejszą masę niż 500 naboi przenoszone w wymiennych magazynkach. Stąd też broń zasilana taśmowo to najczęściej broń w której istotna jest duża szybkostrzelność praktyczna, przykładowo karabiny maszynowe. Inne typy broni w których powszechnie stosowane jest zasilanie taśmowe to małokalibrowe armaty automatyczne (działka) stanowiące uzbrojenie pojazdów i granatniki maszynowe (konstrukcje takie jak amerykański Mk 19 i radziecki AGS-17).

 

 

tasma_ogniwka_1m

Ogniwko otwarte taśmy amunicyjnej i ogniwko zamknięte taśmy amunicyjnej. Grafika pochodzi z napisanej przez Stanisława Toreckiego książki „Broń i amunicja strzelecka LWP” (rok wydania 1985).

 

 

tasma_ogniwka_2m

Taśma amunicyjna z ogniwkami zamkniętymi i taśma amunicyjna z ogniwkami otwartymi. Grafika pochodzi z książki „Broń i amunicja strzelecka LWP”.

 

 

skrzynka_amunicyjna_1

Prostopadłościenne skrzynka amunicyjna z „wężowatym” ułożeniem taśmy amunicyjnej. Grafika pochodzi z książki „Broń i amunicja strzelecka LWP”.

 

 

skrzynka_amunicyjna_2m

Owalna skrzynka amunicyjna ze spiralnym ułożeniem taśmy amunicyjnej. Grafika pochodzi z książki „Broń i amunicja strzelecka LWP”.

 

Reklamy
Zasilanie taśmowe, część 1

Bezpośrednie i pośrednie dosyłanie naboju

dosylanie_posrednie

Powyższa grafika bazuje na grafice zamieszczonej w książce „Współczesna broń strzelecka” (napisana przez Michała Kochańskiego książka z 1963 roku). Rysunek oznaczony literą „a” przedstawia bron o dosyłaniu bezpośrednim, natomiast rysunek oznaczony literą „b” przedstawia broń o dosyłaniu pośrednim.

 

Broń zasilana taśmowo może charakteryzować się zarówno dosyłaniem bezpośrednim, jak i dosyłaniem pośrednim. Dosyłanie bezpośrednie polega na tym że zamek poruszając się w przednie położenie pobiera nabój z taśmy amunicyjnej, wypychając go z taśmy ruchem do przodu. Przypomina to pobranie naboju z magazynka występujące w broni zasilanej magazynkowo (broń zasilana z magazynka prawie zawsze ma dosyłanie bezpośrednie), choć zamek potrzebuje więcej energii aby pobrać nabój z taśmy, niż aby pobrać nabój z magazynka. Zasilana taśmowo broń charakteryzująca się dosyłaniem bezpośrednim zawsze wykorzystuje taśmę amunicyjną o ogniwkach otwartych. Aby zasilana taśmowo broń o dosyłaniu bezpośrednim była w stanie działać, taśma musi być położona na donośniku otwartą częścią ogniwek do dołu. Większość zasilanych taśmowo wzorów broni o dosyłaniu bezpośrednim strzela nabojami wyposażonymi w łuskę z kryzą zwykłą, choć istnieją wyjątki. Przykładowo czechosłowacki uniwersalny karabin maszynowy vz. 59 jest zasilany taśmowo, charakteryzuje się dosyłaniem bezpośrednim, a jednocześnie strzela nabojem 7,62x54R mm (nabój z wystającą kryzą). Znaczna większość współczesnych karabinów maszynowych charakteryzuje się dosyłaniem bezpośrednim. Wyjątek stanowi radziecki uniwersalny karabin maszynowy PK z lat 60., który ma dosyłanie pośrednie. Dosyłanie pośrednie zazwyczaj polega na tym że nabój najpierw pobierany jest z taśmy amunicyjnej ruchem do tyłu przez wyłuskiwacz, później nabój obniżany jest na linię dosyłania (przykładowo przez przycisk nabojowy), a dopiero następnie poruszający się do przodu zamek wprowadza nabój do komory nabojowej. Ten etap drogi naboju w którym następuje obniżenie naboju na linię dosyłania określany jest mianem podawania (według niektórych źródeł przy dosyłaniu bezpośrednim nie ma etapu drogi naboju który można by określić mianem podawania). Zasilane taśmowo wzory broni o dosyłaniu pośrednim to zazwyczaj wzory współpracujące z taśmą amunicyjną o ogniwkach zamkniętych, choć istnieją również zasilane taśmowo wzory broni o dosyłaniu pośrednim wykorzystujące taśmę amunicyjną o ogniwkach otwartych. Dosyłanie pośrednie to rozwiązanie bardziej skomplikowane od dosyłania bezpośredniego, jednocześnie dosyłanie pośrednie charakterystyczne jest przede wszystkim dla starszych wzorów broni z zasilaniem taśmowym. Dosyłanie pośrednie, choć skomplikowane, ma jednak zalety. Przykładowo przy dosyłaniu pośrednim położona na donośniku taśma amunicyjna może znajdować się nad lufą, co ułatwia skonstruowanie krótkiej broni z dość długą lufą.

Bezpośrednie i pośrednie dosyłanie naboju

Dwudzielny przesuw taśmy amunicyjnej

przesuwak_dwudzielny_2m

Powyższy rysunek przedstawia broń z przesuwakiem dwudzielnym, przesuwak tego typu zapewnia dwudzielny przesuw taśmy amunicyjnej. Rysunek pochodzi z książki „Współczesna broń strzelecka” (rok wydania 1963). Książka ta została napisana przez Michała Kochańskiego.

 

Karabiny maszynowe starszych wzorów, a i niektórych wzorów względnie współczesnych (PK/PKM), mają przesuw taśmy amunicyjnej realizowany tak że przy ruchu zespołu ruchomego w jedną stronę następuje przesuw taśmy o jedno ogniwko, a podczas ruchu zespołu ruchomego w drugą stronę nie występuje w ogóle przesuw taśmy. Przy takim rozwiązaniu zazwyczaj przesuw taśmy występuje przy ruchu zespołu ruchomego w tylne położenie, a brak przesuwu taśmy przy ruchu zespołu ruchomego w przednie położenie. Tego typu rozwiązanie utrudnia skonstruowanie broni o dużej szybkostrzelności teoretycznej, bowiem nie zapewnia płynnego ruchu taśmy. Jednym ze sposobów na zapewnienie płynnego ruchu taśmy amunicyjnej jest zastosowanie dwudzielnego przesuwu taśmy. Dwudzielny przesuw taśmy amunicyjnej polega na tym że taśma zostaje przesunięta o pół ogniwka podczas ruchu zespołu ruchomego w tylne położenie oraz o kolejne pół ogniwka podczas ruchu zespołu ruchomego w przednie położenie. Dwudzielny przesuw taśmy prawie zawsze występuje w broni z dosyłaniem bezpośrednim. Przy dwudzielnym przesuwie taśmy amunicyjnej ruch zespołu ruchomego w przednie położenie zazwyczaj realizowany jest tak że najpierw następuje pobranie naboju z taśmy amunicyjnej przez poruszający się zamek (przy dosyłaniu bezpośrednim jest to wypchnięcie naboju z taśmy przez zamek poruszający się do przodu), a następnie (po pobraniu naboju z taśmy) występuje przesuw taśmy amunicyjnej o pół ogniwka. Broń o dwudzielnym przesuwie taśmy to najczęściej broń wyposażona w donośnik przesuwakowy. Donośnik przesuwakowy zapewniający dwudzielny przesuw taśmy amunicyjnej nazywany jest przesuwakiem dwudzielnym. Broń o dwudzielnym przesuwie taśmy amunicyjnej to zazwyczaj broń strzelająca z zamka otwartego, choć raczej nic nie stoi na przeszkodzie aby skonstruować strzelającą z zamka zamkniętego broń o dwudzielnym przesuwie taśmy. Po prostu dwudzielny przesuw taśmy to rozwiązanie charakterystyczne dla współczesnych karabinów maszynowych, a współczesne karabiny maszynowe to najczęściej broń strzelająca z zamka otwartego. W mojej ocenie można uznać że dwudzielny przesuw taśmy amunicyjnej spopularyzowany został przez niemiecki drugowojenny uniwersalny karabin maszynowy MG.42, choć broń o dwudzielnym przesuwie taśmy istniała już wcześniej, czego przykładem niemiecki drugowojenny lotniczy wielkokalibrowy karabin maszynowy MG.131. Dwudzielny przesuw taśmy amunicyjnej to jedna z cech które umożliwiły uzyskanie w karabinie maszynowym MG.42 bardzo dużej szybkostrzelności teoretycznej (około 1200 strzałów na minutę). Zaznaczę jednak że wśród karabinów maszynowych o dwudzielnym przesuwie taśmy amunicyjnej istnieją wzory strzelające ze stosunkowo niską szybkostrzelnością teoretyczną, czego przykładem amerykański zimnowojenny uniwersalny karabin maszynowy M60 (szybkostrzelność teoretyczna wynosząca około 600 strzałów na minutę). Można więc w mojej ocenie uznać że zalety dwudzielnego przesuwu taśmy są widoczne nie tylko w broni o dużej szybkostrzelności teoretycznej. Więcej na temat dwudzielnego przesuwu taśmy amunicyjnej można znaleźć w tym temacie na forum strzelecka.net.

Dwudzielny przesuw taśmy amunicyjnej

Lewostronne i prawostronne zasilanie taśmowe

Karabin maszynowy z zasilaniem taśmowym może być zasilany lewostronnie bądź prawostronnie. Zasilanie lewostronne polega na tym że broń pobiera taśmę amunicyjną ze swojej lewej strony, natomiast zasilanie prawostronne polega na tym że broń pobiera taśmę amunicyjną ze swojej prawej strony. Istnieją również karabiny maszynowe które poprzez zmianę ułożania części można przekształcić z zasilania lewostronnego na prawostronne (bądź odwrotnie). Powszechne jest wyobrażenia zgodnie z którym archetypiczny zachodni zimnowojenny karabin maszynowy ma lewostronne zasilanie taśmowe, podczas gdy archetypiczny wschodni zimnowojenny karabin maszynowy ma prawostronne zasilanie taśmowe, przy czym pisząc o broni wschodniej mam na myśli broń używaną w armiach bloku wschodniego. Wyobrażenie to jest poniekąd zgodne z rzeczywistością. Spośród zachodnich zimnowojennych uniwersalnych karabinów maszynowych zarówno FN MAG, M60, jak i MG3 (ten ostatni wywodzi się z drugowojennego MG.42), mają taśmowe zasilanie lewostronne. Inne, mniej popularne wzory zachodnich ukaemów, również mają zazwyczaj taśmowe zasilanie lewostronne. Najbardziej popularny zachodni zimnowojenny karabinek maszynowy (karabin maszynowy na nabój pośredni), FN Minimi, to broń o taśmowym zasilaniu lewostronnym. Z tej reguły wyłamuje się najbardziej popularny zachodni uniwersalny karabin maszynowy okresu zimnej wojny, M2HB (broń używana już podczas drugiej wojny światowej), który w zależności od ułożenia części może być zasilany lewostronnie bądź prawostronnie. Jeśli brać pod uwagę broń wschodnią, to chyba najbardziej popularnym wschodnim zimnowojennym karabinem maszynowym jest uniwersalny karabin maszynowy PK i jego odmiany, broń o taśmowym zasilaniu prawostronnym. Również wielkokalibrowy karabin maszynowy NSW ma taśmowe zasilanie prawostronne. Inne wschodnie zimnowojenne wzory broni o taśmowym zasilaniu prawostronnym to ciężki karabin maszynowy SGM (bazujący na drugowojennym SG-43) i ręczny karabin maszynowy RP-46 (bazujący na drugowojennym DP/DPM). Dotychczas wymienione wschodnie zimnowojenne wzory broni to konstrukcje opracowane w ZSRR, ale w bloku wschodnim nie tylko Sowieci opracowali i wdrożyli do produkcji karabiny maszynowe o taśmowym zasilaniu prawostronnym. Taśmowe zasilanie prawostronne ma również czechosłowacki ręczny karabin maszynowy vz. 52 (oraz jeg odmiana vz. 52/57) i czechosłowacki uniwersalny karabin maszynowy vz. 59. Choć taśmowe zasilanie prawostronne jest regułą we wschodnich zimnowojennych karabinach maszynowych, od tej reguły są wyjątki. Produkowany podczas drugiej wojny światowej, a używany również podczas zimnej wojny, wielkokalibrowy karabin maszynowy DSzK, ma taśmowe zasilanie lewostronne. Jego zmodernizowana wersja, DSzKM, może być zasilana zarówno lewostronnie, jak i prawostronnie, w zależności od ułożenia części broni. Wielkokalibrowy karabin maszynowy KPW również może być dostosowany zarówno do zasilania lewostronnego, jak i prawostronnego. Inna wschodnia broń z taśmowym zasilaniem lewostronnym to karabinek maszynowy RPD. Tutaj warto dodać że to czy karabin maszynowy ma zasilanie lewostronne, czy prawostronne, może mieć znaczenie. Przykładowo jeśli jakiś pojazd ma mocowanie do karabinu maszynowego zasilanego lewostronnie, to przezbrojenie takiego pojazdu w karabin maszynowy zasilany prawostronnie może być problematyczne (problematyczna może być również sytuacja odwrotna). Sytuacja taka wystąpiła w przypadku programu w ramach którego wprowadzono do uzbrojenia Wojska Polskiego kołowy transporter opancerzony Rosomak. Otóż Rosomak w wersji pełniącej rolę bojowego wozu piechoty miał otrzymać wieżę Hifist opracowaną przez włoską firmę Oto Melara. Wieża Hifist opracowana została z założeniem że jej uzbrojeniem głównym będzie armata automatyczna, a uzbrojeniem pomocniczym karabin maszynowy z taśmowym zasilaniem lewostronnym. Jednocześnie uzbrojeniem pomocniczym wieży Hifist miał zostać polski pokładowy karabin maszynowy UKM-2000C (C od Czołgowy) charakteryzuje się zasilaniem prawostronnym (UKM-2000 wywodzi się z radzieckiego karabinu maszynowego PK/PKM). Stąd też, aby dostosować polską broń do zachodniej wieży, na bazie UKM-2000C opracowano pokładowy karabin maszynowy UKM-2000CL (CL od Czołgowy Lewostronny) z zasilaniem lewostronnym. Ostatecznie Rosomak w wersji pełniącej rolę bojowego wozu piechoty otrzymał wieżę Hifist 30P dostosowaną do karabinu maszynowego UKM-2000C zasilanego prawostronnie. Oczywiście, tutaj ktoś może zauważyć że jeśli jakiś pojazd ma mocowanie do karabinu maszynowego zasilanego lewostronnie, to pojazd taki można przezbroić w karabin maszynowy zasilany prawostronnie poprzez zamocowanie broni do góry nogami. Faktycznie, przy takim rozwiązaniu karabin maszynowy zasilany prawostronnie będzie pobierał taśmę z lewej strony. Jednocześnie wiele wzorów broni, w tym karabinów maszynowych, jest w stanie poprawnie działać w pozycji do góry nogami. Jednak umieszczenie karabinu maszynowego do góry nogami najpewniej znacznie utrudniło by obsługę broni, w tym jej ładowanie, zakładając broń zasilaną przy pomocy taśm amunicyjnych.

Lewostronne i prawostronne zasilanie taśmowe